English

Profiadau Menywod yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf

Casgliad o wybodaeth, profiadau a ffotograffau a gofnodwyd gan Archif Menywod Cymru yn 2014-18

Casgliad o wybodaeth, profiadau a ffotograffau a gofnodwyd gan Archif Menywod Cymru yn 2014-18


Chwilio
Chwilio uwch

Pori'r casgliad


Trefnwyd yn ôl enw

Welsh Book of Remembrance /Llyfr Cofio Cenedlaetho

Cofeb: Y Deml Heddwch, Caerdydd, Sir Morgannwg

Nodiadau: Crëwyd Llyfr Cofio Cenedlaethol Cymru fel Rhestr Anrhydedd i gydfynd â dadorchuddio Cofeb Ryfel Genedlaethol Cymru ym Mharc Cathays, Caerdydd yn 1928. Ymgais ydyw i restru pob dyn a dynes o waed neu o rieni Cymreig … a gollodd eu bywydau yn y Rhyfel 1914-1918. Cyn agor y Deml Heddwch yn 1938 câi’r llyfr ei arddangos yn yr Amgueddfa Genedlaethol. Cynhwysir sawl menyw: y ddwy stiwardes Hannah Owen a Louisa Parry a fu farw pan darawyd yr RMS Leinster gan dorpido yn 1918; aelodau o’r QMAAC Gertrude Dyer, Jean Roberts, Mary Elizabeth Smith a Lizzie Dora Stephens; ac o’r Fintai Gymorth Ategol Gladys Maud Jones, Gwynedd Llewellyn, Amy Curtis, Eva Davies, Margaret M Evans, Lilian Jones, Edith Tonkin, Jenny Williams a Frances Sprake Jones QAIMNS.rnNid yw’n glir pam y dewiswyd cynnwys y menywod arbennig hyn. Yn y safle we hon ceir enwau llawer o fenywod y gellid bod wedi eu cynnwys. At hyn, nid oedd gan Gladys Maud Jones na Gwynedd Llewellyn, er gwaetha’u henwau, gyswllt diweddar â Chymru o gwbl.

Ffynonellau: http://www.walesforpeace.org/whybookofremembrance.html; https://www.llgc.org.uk/llyfrycofio

Cyfeirnod: WaW0237

Llyfr Cofio Cenedlaethol Cymru, yn cynnwys enwau 35,000 o ddynion a menywod a wasanaethodd ac a fu farw yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Llyfr Cofio Cenedlaethol Cymru

Llyfr Cofio Cenedlaethol Cymru, yn cynnwys enwau 35,000 o ddynion a menywod a wasanaethodd ac a fu farw yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.


Editha Elma (Bailey), Lady Glanusk (Sergison)

Man geni: Haywards Heath, Sussex

Gwasanaeth: ‘Gweithwraig weithredol yn y rhyfel’, Red Cross

Nodiadau: Ganed Arglwyddes Glanusk yn 1871 a phriododd 2il Farwn Glanusk yn 1890. O ddechrau’r rhyfel bu’n weithgar yn yr ymdrech ryfel, gan ysgrifennu’n ddibaid i annog menywod i annog eu gwŷr i ymrestru, ac yn galw am garcharu estroniaid o blith y gelyn. Hi oedd Llywydd y Groes Goch yn Sir Frycheiniog, (derbyniodd y CBE am hyn yn 1920), a bu’n dra gweithgar yn Ysbyty’r Groes Goch, Penoyre yn Aberhonddu. Lladdwyd dau o’i meibion yn y rhyfel, canol-longwr 17 oed oedd un ohonynt.

Cyfeirnod: WaW0228

Arglwyddes Glanusk gyda metron a staff Ysbyty Penoyre, Aberhonddu.

Arglwyddes Glanusk

Arglwyddes Glanusk gyda metron a staff Ysbyty Penoyre, Aberhonddu.

Llythyr i fenywod Sir Frycheiniog  a gyhoeddwyd yn y Brecon County Times, 5ed Tachwedd 1914

Llythyr papur newydd

Llythyr i fenywod Sir Frycheiniog a gyhoeddwyd yn y Brecon County Times, 5ed Tachwedd 1914


Llythyr am Beryglon y Gelyn Estron a gyhoeddwyd yn y Brecon County Times 25ain Mawrth, 1915

Llythyr paur newydd

Llythyr am Beryglon y Gelyn Estron a gyhoeddwyd yn y Brecon County Times 25ain Mawrth, 1915

Cerdyn cofnod y Groes Goch yn manylu ar wasanaeth Arglwyddes Glanusk

Cerdyn cofnod y Groes Goch

Cerdyn cofnod y Groes Goch yn manylu ar wasanaeth Arglwyddes Glanusk


Cerdyn cofnod y Groes Goch yn manylu ar wasanaeth Arglwyddes Glanusk (cefn)

Cerdyn cofnod y Groes Goch (cefn)

Cerdyn cofnod y Groes Goch yn manylu ar wasanaeth Arglwyddes Glanusk (cefn)

Datganiad yn nodi gwobrwyo Arglwyddes Glanusk a’r CBE (Atodiad) 30ain Mawrth 1920

London Gazette

Datganiad yn nodi gwobrwyo Arglwyddes Glanusk a’r CBE (Atodiad) 30ain Mawrth 1920


Gladys *

Man geni: Caerdydd?

Gwasanaeth: Merch

Nodiadau: Ffotograff o ferch ifanc yng ngwisg milwr cyffredin gyda’r Magnelwyr Brenhinol (mae’n rhy fawr iddi) ynghyd â ffon swagar, ac yn eistedd ar gadair. Mae ei gwallt wedi’i glymu nôl â chwlwm mawr, sy’n awgrymu nad ydy hi ddim h?n na 16 neu 17 oed; Ar gefn y ffotograff nodir iddo gael ei dynnu yn Gale’s Studios Ltd, Stryd y Frenhines, Caerdydd. Mae ‘From Gladys / To Ada’ wedi’i ysgrifennu mewn inc arno.

Cyfeirnod: WaW0077

Ffotograff o Gladys yn ferch ifanc yn gwisgo iwnifform y Magnelwyr Brenhinol, tua 1914

Ffotograff o Gladys, Caerdydd

Ffotograff o Gladys yn ferch ifanc yn gwisgo iwnifform y Magnelwyr Brenhinol, tua 1914

Ar gefn y ffotograff nodir: Gale’s Studios Ltd, Heol y Frenhines, Caerdydd a’r arysgrifen 'To Ada From Gladys’

Cefn ffotograff Gladys

Ar gefn y ffotograff nodir: Gale’s Studios Ltd, Heol y Frenhines, Caerdydd a’r arysgrifen 'To Ada From Gladys’


Evelyn Margaret Abbott

Man geni: Y Grysmwnt,Sir Fynwy

Gwasanaeth: Nyrs, Scottish Womens Hospitals, January - June 1916

Marwolaeth: 1958, Llundain, Achos anhysbys

Nodiadau: Ganed Evelyn yn 1883 yn ferch i ysgolfeistr y Grysmwnt. Roedd yn nyrs broffesiynol a hyfforddodd yn Llundain. Treuliodd 6 mis yn gweithio yn ysbyty Ysbytai’r Menywod Albanaidd yn L’abbaye de Royaumont i’r gogledd o Baris. Dilynwch y cyswllt i weld yr ysbyty ar ffilm.

Ffynonellau: http://movingimage.nls.uk/film/0035\r\nhttp://scottishwomenshospitals.co.uk/women/\r\n

Cyfeirnod: WaW0248


Mary Andrews

Man geni: Llansawel

Gwasanaeth: Nyrs, VAD ?

Nodiadau: Enillodd Mary Andrews y Groes Goch Frenhinol ym Mai 1919. Gwasanaethodd yn Ysbyty Milwrol Croesoswallt.

Cyfeirnod: WaW0272


Jean Arbuckle

Man geni: Yr Alban

Gwasanaeth: Merch

Nodiadau: 'Ganwyd fy mam, Jean Wardlaw Arbuckle, yn yr Alban a threuliodd ei blynyddoedd cynnar yno mewn nifer o drefi a phentrefi bychain yn y canolbarth rhwng Gourock yn y gorllewin a Preston Pans yn y dwyrain. Hi oedd y trydydd plentyn mewn teulu o ddeuddeg. Pan oedd hi tuag 11 oed, symudodd y teulu i gymoedd glofaol de Cymru, wrth i’w thad geisio am ddyrchafiad yn y diwydiant glo. Roedd fy mam yn 15 oed pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn yr atgofion a draddododd i mi sonia am brinder difrifol o fwyd, ei gost uchel, nes cyflwyno dogni. Dwedodd fod hyn yn hollol annheg ar deuluoedd tlawd iawn, ac i ddogni wella’r sefyllfa. Ar ddechrau’r Rhyfel trigai’r teulu yn Nhon-du, i’r gogledd o Ben-y-bont ar Ogwr, ond symudon nhw i Lanharan wyth milltir o Ben-y-bont rywdro yn 1915. Mynychodd hi Ysgol Sir Pen-y-bont yn y cyfnod hwn, gan deithio yno o orsaf drên Llanharan. Roedd prinder staff wedi arwain at gyfuno rhywfaint ar ysgolion y bechgyn a’r merched. Ymddengys bod y drefn hytrach yn llac a bod tipyn o chwarae triwant. Byddai’r disgyblion yn diflannu yn aml yn ystod y dydd, yn cerdded Merthyr Mawr, yn fechgyn a merched gyda’i gilydd. Un diwrnod penderfynodd hi adael yr ysgol yn gynnar, cafodd lifft gan ffermwr, ar ei geffyl a chert nôl i Lanharan ar hyd heolydd troellog, cul. Gan fy nhad-cu roedd un o’r ceir cyntaf yn yr ardal bryd hynny, a chlywodd hi e’n dod ar hyd y ffordd tuag atynt. Gwyddai, pe gwelai e hi y câi ei churo â strapen, felly neidiodd oddi ar y gert, dros y clawdd, a cherddodd weddill y ffordd adre. Roedd y teulu yn aelodau gyda’r Brodyr Plymouth, ond nid yw hynny fel petai wedi rhwystro’r plant rhag bod ychydig yn ddi-wardd.' Janet Davies 13.11.2015.

Cyfeirnod: WaW0078


Mary Bagnall

Man geni: Wrecsam ?

Gwasanaeth: Gwraig, Mam

Nodiadau: Roedd Mary yn un o’r rhai a laddwyd pan ffrwydrodd siel a ddaeth ei gŵr, y milwr John Bagnall, adre fel swfenîr. Yn ddamweiniol cwympodd e’r siel ar 9fed Mawrth, 1916 yn eu cartref yn Moss, Wrecsam. Anafodd y ffrwydrad ei merch fach Sarah, ei dwy nith Violet Williams a Mary Roberts a lladdodd ei nith Ethel Roberts. Collodd Mary ei dwy droed a chollodd ei gŵr a’i chwaer Sarah Roberts eu dwy goes. Claddwyd y merched mewn dau fedd ym mynwent Eglwys y Drindod Sanctaidd, Gwersyllt, lle codwyd cofeb iddynt ym Mawrth 2016.

Ffynonellau: http://www.dailypost.co.uk/news/north-wales-news/wrexham-remembers-four-children-killed-11027982

Cyfeirnod: WaW0215

Adroddiad am ffrwydrad y siel a laddodd bedair merch ac aanafodd dri oedolyn yn y North Wales Chronicle 10fed Mawrth 1916

Adroddiad papur newydd

Adroddiad am ffrwydrad y siel a laddodd bedair merch ac aanafodd dri oedolyn yn y North Wales Chronicle 10fed Mawrth 1916

Adroddiad am y ffrwydrad yn enwi’r rhai a ddioddefodd.

Adroddiad papur newydd

Adroddiad am y ffrwydrad yn enwi’r rhai a ddioddefodd.


Sarah Hannah Bagnall

Man geni: Wrecsam

Gwasanaeth: Plentyn

Marwolaeth: 1916/03/09, Moss, Wrecsam, Explosion / Ffrwydrad

Cofeb: Eglwys y Drindod Sanctaidd, Gwersyllt, Wrecsam, Sir Ddinbych

Nodiadau: Lladdwyd Sarah, blwydd oed, pan ffrwydrodd siel y daethai ei thad â hi adre’n swfenîr, ac a laddodd neu a anafodd yn ddifrifol hi a’i thair cyfnither. Anafwyd ei mam Mary Bagnall ei thad a’i modryb Sarah Roberst yn ddifrifol hefyd. Claddwyd y plant mewn dau fedd ym mynwent Eglwys y Drindod Sanctaidd, Gwersyllt, lle cafodd cofeb iddynt ei chysegru ym Mawrth 2016.

Ffynonellau: http://www.dailypost.co.uk/news/north-wales-news/wrexham-remembers-four-children-killed-11027982

Cyfeirnod: WaW0217

Adroddiad am ffrwydrad y siel a laddodd bedair merch ac anafu tri oedolyn, North Wales Chronicle 10fed Mawrth1916

Adroddiad papur newydd

Adroddiad am ffrwydrad y siel a laddodd bedair merch ac anafu tri oedolyn, North Wales Chronicle 10fed Mawrth1916

Adroddiad am y ffrwydrad yn enwi’r dioddefwyr.

adroddiad papur newydd

Adroddiad am y ffrwydrad yn enwi’r dioddefwyr.


Cofeb i Sarah Bagnall, Ethel Roberts, Mary Roberts a Violet Williams ym mynwent Eglwys y Drindod Sanctaidd, Gwersyllt a gysegrwyd ym mis Mawrth 2016.

Adroddiad papur newydd

Cofeb i Sarah Bagnall, Ethel Roberts, Mary Roberts a Violet Williams ym mynwent Eglwys y Drindod Sanctaidd, Gwersyllt a gysegrwyd ym mis Mawrth 2016.


Isabelle Eugenie Marie Barbier

Man geni: Caerdydd 1885

Gwasanaeth: Nyrs, CHR, 11/08/1914 - 1919

Nodiadau: Roedd Isabelle Barbier yn un o ferched Paul Barbier, athro Ffrangeg Prifysgol Cymru, Caerdydd. Hyfforddodd yn nyrs yn Ysbyty Brenhinol Bryste. Cafodd ei galw i fyny’n gynnar yn y rhyfel, a’i hanfon i helpu Maud MacCarthy, y Brif Fetron yn Ffrainc, a oedd wedi croesi i Ffrainc yr un pryd â hi a ddim yn gallu siarad Ffrangeg. Bu Isabelle yn gynorthwyydd personol iddi gydol y Rhyfel, gan weithio yn Ffrainc a Fflandrys. Yn ddiweddarach bu’n lleian a bu farw yn 96 oed yn 1982.

Ffynonellau: http://www.fairestforce.co.uk/6.html

Cyfeirnod: WaW0104


Edith Frances Barker

Man geni: Lerpwl

Gwasanaeth: VAD, February/Chwefror 1915 – Apr

Marwolaeth: 1918/04/03, St Omer, Ffrainc, Illness / Salwch

Cofeb: Eglwys Sant Collen, Llangollen, Sir Ddinbych

Nodiadau: Ganed hi yn 1869, yn ferch i fragwr o Lerpwl. Trigai Edith gyda’i dau frawd yn Neuadd Pen-y-Bryn, Llangollen am sawl blwyddyn o 1901 ymlaen. Bu’n nyrsio ym Malta a Ffrainc lle bu farw yn 49 mlwydd oed. Cafodd ei chladdu ym Mynwent Goffa Longueness (St Omer) a gwelir ei henw ar Gofeb Ryfel Llangollen.

Ffynonellau: https://grangehill1922.wordpress.com/2013/11/19/edith-frances-barker/

Cyfeirnod: WaW0174

Dogfen yn rhoi cyfarwyddiadau am arysgrifau ar gerrig beddau ym mynwent Goffa Longueness. Nodir arni bod  Edith yn 49oed.

Dogfen Beddau’r Imperial War

Dogfen yn rhoi cyfarwyddiadau am arysgrifau ar gerrig beddau ym mynwent Goffa Longueness. Nodir arni bod Edith yn 49oed.

 Cofnod y Groes Goch Edith Frances Barker.

Cofnod y Groes Goch (cefn)

Cofnod y Groes Goch Edith Frances Barker.


Cofnod y Groes Goch Edith Frances Barker. Yn ôl hwn roedd hi’n 37 oed.

Cerdyn cofnod y Groes Goch

Cofnod y Groes Goch Edith Frances Barker. Yn ôl hwn roedd hi’n 37 oed.


Cofeb Ryfel Llangollen. Gwelir enw Edith tua brig yr ail golofn o’r chwith.

Cofeb Rhyfel

Cofeb Ryfel Llangollen. Gwelir enw Edith tua brig yr ail golofn o’r chwith.



Administration