English

Profiadau Menywod yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf

Casgliad o wybodaeth, profiadau a ffotograffau a gofnodwyd gan Archif Menywod Cymru yn 2014-18

Casgliad o wybodaeth, profiadau a ffotograffau a gofnodwyd gan Archif Menywod Cymru yn 2014-18


Chwilio
Chwilio uwch

Pori'r casgliad


Trefnwyd yn ôl galwedigaeth

Gwladys Rowlands

Man geni: Talywaun

Gwasanaeth: WAAC/QMAAC, 1917/09 - 1919/10

Nodiadau: Ymunodd Gwladys â’r WAAC ym Medi 1917 pan oedd yn forwyn yn Ysbyty Pontypŵl. Mae ei phapurau WAAC wedi goroesi yn yr Archifau Cenedlaethol, gan gynnwys llythyr at Arglwyddes Mackworth (Margaret Haig Thomas) yn Awst 1917, yn holi am y posiblrwydd o gael ymuno â chorfflu byddin y menywod. Gwasanaethodd yn gogyddes gynorthwyol, yn Bisley ger Llundain i ddechrau, ac yna yng Ngwersyll Catterick, swydd Efrog. Cafodd ei rhyddhau o’r WAAC am resymau trugarog yn Hydref 1919.

Ffynonellau: National Archives WO-398-193-26

Cyfeirnod: WaW0291

Geirda Gwladys Rowlands o Ysbyty Pontypŵl.

Geirda i gael ymuno â’r WAAC

Geirda Gwladys Rowlands o Ysbyty Pontypŵl.

Gwisg WAAC ar gyfer Gwladys Rowlands (1)

Rhestr gwisg swyddogol

Gwisg WAAC ar gyfer Gwladys Rowlands (1)


Gwisg WAAC ar gyfer Gwladys Rowlands (2)

Rhestr gwisg swyddogol

Gwisg WAAC ar gyfer Gwladys Rowlands (2)

Enw Gwladys Rowlands ar Restr Anrhydedd Eglwys y Bedyddwyr Pisgah, Talywaun.

Rhestr Anrhydedd

Enw Gwladys Rowlands ar Restr Anrhydedd Eglwys y Bedyddwyr Pisgah, Talywaun.


Mary Ellen Herbert

Man geni: Llangeitho

Gwasanaeth: VAD, 1917 - 1919

Nodiadau: Penodwyd Mary Ellen Herbert yn Brif Ddosbarthwr Tabledi yn Ysbyty Milwrol Whitchurch, Swydd Amwythig ym Mai 1917. Roedd hi’n 28 oed. Cyn hynny roedd wedi gweithio yn Ysbyty’r Brenin Edward VII yng Nghaerdydd. Yn Hydref y flwyddyn honno cafodd ei symud i’r Ysbyty Cymreig yn Netley, rhan o rwydwaith enfawr o ysbytai milwrol yn Hampshire.

Cyfeirnod: WaW0297

Adroddiad am benodi Mary Herbert i Ysbyty Milwrol Whitchurch. Cambrian News 13eg Gorffennaf 1917.

Adroddiad papur newydd

Adroddiad am benodi Mary Herbert i Ysbyty Milwrol Whitchurch. Cambrian News 13eg Gorffennaf 1917.

Cerdyn y Groes Goch ar gyfer y dosbarthwr tabledi Mary Ellen Herbert.

Cerdyn cofnod y Groes Goch

Cerdyn y Groes Goch ar gyfer y dosbarthwr tabledi Mary Ellen Herbert.


Yr Ysbyty Cymreig, Netley.

Yr Ysbyty Cymreig, Netley

Yr Ysbyty Cymreig, Netley.


Gertie Thomas

Man geni: Caerfyrddin

Nodiadau: Cymhwysodd Gertie Thomas yn ddosbarthwraig tabledi gyda Chymdeithas Apothecari Llundain yn Awst 1916. Dim ond newydd droi 19 oed ydoedd, yr oedran ieuengaf ar gyfer gwenud y cymhwyster hwn.

Cyfeirnod: WaW0307

Adroddiad am lwyddiant Gertie Thomas. Carmarthen Reporter 11eg Awst 1916.

Adroddiad papur newydd

Adroddiad am lwyddiant Gertie Thomas. Carmarthen Reporter 11eg Awst 1916.


Maud Jarman (Larnder)

Man geni: Llangrwyne, Sir Drefaldwyn

Gwasanaeth: QMAAC, 1918/07/25 - 1919/05/13

Nodiadau: Roedd Maud Jarman wedi bod yn gweithio yn forwyn tŷ am dair blynedd, yn gyfredol yng Ngwesty’r Wynnstay Arms, Machynlleth, pan ymatebodd i hybyseb am QMAACau yn y Cambrian News. Ymunodd yng Nghaerdydd yng Ngorffennaf 1918 i wasanaethu yn weinyddes mewn nifer o ganolfannau milwrol. Ar ôl iddi gael ei rhyddhau o’r Corfflu ym Mai 1919 ymddengys bod cryn ansicrwydd am ei hôl-dâl a’i thâl salwch. Ymddengys bod ansicrwydd ynglŷn â phwy ddylai ei thalu. Mae llawer o’i ffeil yn yr Archifau Cenedlaethol yn ymdrin â’r broblem hon.

Ffynonellau: National Archives WO-398-117-26

Cyfeirnod: WaW0318

Llythyr gan Maud Jarman yn gofyn am gael ymuno â’r QMAAC. Yr Archifau Cenedlaethol.

Lythyr

Llythyr gan Maud Jarman yn gofyn am gael ymuno â’r QMAAC. Yr Archifau Cenedlaethol.

Llythyr gan Maud Jarman yn gofyn am gael ymuno â’r WAAC (cefn). Yr Archifau Cenedlaethol.

Llythr (cefn)

Llythyr gan Maud Jarman yn gofyn am gael ymuno â’r WAAC (cefn). Yr Archifau Cenedlaethol.


Hysbyseb am QMAACau. Efallai mai dyma’r un y cyfeiria Maud ato yn ei llythyr. Cambrian News 31ain Mai 1918.

Hysbyseb papur newydd

Hysbyseb am QMAACau. Efallai mai dyma’r un y cyfeiria Maud ato yn ei llythyr. Cambrian News 31ain Mai 1918.

Rhan o ohebiaeth swyddogol am dâl Maud Jarman. Archifau Cenedlaethol.

Dogfen QMAAC

Rhan o ohebiaeth swyddogol am dâl Maud Jarman. Archifau Cenedlaethol.


Mabel Elsie Davies

Man geni: Fforest fach

Gwasanaeth: NEF Pembrey

Nodiadau: Merch hynaf Eliza [qv] a Huw Davies oedd Mabel. Roedd hi’n bedair ar ddeg oed pan fu farw ei thad, a dechreuodd weithio ym Mhen-bre. Pan ddarganfuwyd ei hoedran cafodd ei symud i weithio i’r cantîn.

Ffynonellau: People’s Collection Wales

Cyfeirnod: WaW0322

Ffotograff stiwdio o Mabel Davies. Perchennog Mrs Dorothy Jones.

Mabel Elsie Davies

Ffotograff stiwdio o Mabel Davies. Perchennog Mrs Dorothy Jones.


not known / anhysbys Knott

Man geni: Pont-y-pridd

Gwasanaeth: not known / anhysbys

Nodiadau: Does dim byd yn hysbys ar hyn o bryd am Nyrs Knott y gwelir ei henw ar Restr Anrhydedd Eglwys St Matthew, Trallwng, Pontypridd.

Cyfeirnod: WaW0140

Enw Nyrs Knott ar Restr Anrhydedd Eglwys St Matthew, Trallwng, Pontypridd. Trwy garedigrwydd Dr Gethin Matthews.

Rhestr anrhydedd

Enw Nyrs Knott ar Restr Anrhydedd Eglwys St Matthew, Trallwng, Pontypridd. Trwy garedigrwydd Dr Gethin Matthews.


Gladys May Snell

Man geni: Tregatwg, Y Barri

Nodiadau: Arestiwyd Gladys Snell ar 7fed Mai 1919 am fabanladdiad ei mab siawns 21 mis oed Ieuan Ralph. Roedd wedi cael ei foddi. Anfonwyd hi o’r llys ynadon i’r Brawdlys yn Abertawe. Ni allai’r rheithgor yno gytuno, ac felly ymddangosodd gerbron Brawdlys Tachwedd, lle cafwyd Gladys, a oedd yn 19 oed yn euog o ddyn-laddiad yn hytrach na llofruddiaeth. Dedfrydwyd hi i garchar am naw mis. Cyfrannodd nifer o ewyllyswyr da ar draws de Cymru, gan gynnwys y Sgowtiaid, at gronfa i dalu am ei hamddiffyniad. Gwelir y stori ar ei hyd ar dudalen flaen y Cambrian Daily News, 25ain Gorffennaf 1919.

Cyfeirnod: WaW0364

Adroddiad am arestio Gladys May Snell am fabanladdiad Barry Dock News 9fed Mai 1919.

Adroddiad papur newydd

Adroddiad am arestio Gladys May Snell am fabanladdiad Barry Dock News 9fed Mai 1919.

Llythyr yn apelio am gronfa i amddiffyn Gladys Snell. Barry Dock News 16eg Mai 1919.

Llythyr papur newydd

Llythyr yn apelio am gronfa i amddiffyn Gladys Snell. Barry Dock News 16eg Mai 1919.


Rhoddion i gronfa amddiffyn Gladys May Snell, Barry Dock News 27ain Mehefin.

Cyfrifon y gronfa amddiffyn

Rhoddion i gronfa amddiffyn Gladys May Snell, Barry Dock News 27ain Mehefin.

Adroddiad am fethiant y y rheithgor i gytuno ar ddedfryd. Cambria Daily leader 26ain Gorffennaf 1919.

Adroddiad papur newydd

Adroddiad am fethiant y y rheithgor i gytuno ar ddedfryd. Cambria Daily leader 26ain Gorffennaf 1919.


Adroddiad papur newydd am ddedfryd y rheithgor o ddynladdiad. Barry Dock News 7fed Tachwedd 1919.

Adroddiad papur newydd

Adroddiad papur newydd am ddedfryd y rheithgor o ddynladdiad. Barry Dock News 7fed Tachwedd 1919.


Ada May King

Man geni: anhysbys

Gwasanaeth: TVR

Nodiadau: Rhegodd rhyw Alfred Collins ar Ada, porthor rheilffordd, a’i tharo yn ei mynwes, yng ngorsaf Aberdâr. Roedd e’n ceisio osgoi talu am docyn (eto).

Cyfeirnod: WaW0372

Adroddiad am yr ymosodiad ar Ada King. Aberdare Leader 5ed Mai 1917.

Adroddiad papur newydd

Adroddiad am yr ymosodiad ar Ada King. Aberdare Leader 5ed Mai 1917.


Gwyneth Marjorie Bebb (Thomson)

Man geni: Rhydychen

Marwolaeth: 1921, Edgbaston, Birmingham, Complications of childbirth / Cymhlethdodau esgor

Nodiadau: Symudodd Gwyneth Bebb i Gymru pan benodwyd ei thad, Llewellyn John Montford Bebb, yn Brifathro Coleg Dewi Sant, Llanbedr pont Steffan yn 1898. Mynychodd Ysgol y Merched Llambed am gyfnod (roedd yn frwd dros chwarae hoci). Astudiodd y gyfraith yng Ngholeg St Hugh, hi oedd y chweched fenyw i astudio’r gyfraith yn Rhydychen, a’r gyntaf i ennill marciau dosbarth cyntaf yn ei harholiadau terfynol, er na châi raddio. Yn 1931 dechreuodd hi a thair menyw arall achos cyfreithiol aflwyddiannus a elwid Bebb yn erbyn Cymdeithas y Gyfraith, i alluogi menywod i ymuno â’r proffesiwn cyfreithiol. Roedd cryn gefnogaeth i hyn yn y wasg Gymreig. Erbyn y dyddiad hwn gallai menywod ymuno â phob proffesiwn arall ac eithrio’r gyfraith a’r Eglwys. Methodd yr achos ac ni chafodd menywod fynediad i’r proffesiwn cyfreithiol tan wedi pasio Deddf Gwahardd (Symud ymaith) ar sail Rhyw, 1919. Yn ystod y rhyfel gweithiodd Gwyneth yn y Weinyddiaeth Fwyd. Yn Bennaeth Adran Gyfreithiol y Weinyddiaeth Fwyd yn y Canolbarth defnyddiodd ei sgiliau cyfreithiol i erlyn y rhai oedd yn gweithredu ar y farchnad ddu. Tra yno cwrddodd a phriododd â T W Thompson, cyfreithiwr. Ganwyd ei baban cyntaf wedi i Ddeddf Gwahardd (symud ymaith) ar sail Rhyw ddod yn ddeddf. Yn fuan wedyn derbyniwyd hi i astudio ar gyfer y Bar yn Lincoln’s Inn. Hi fuasai bargyfreithwraig gyntaf Prydain petai heb farw yn 31 oed yn dilyn genedigaeth drasig ei hail blentyn.

Ffynonellau: https://www.st-hughs.ox.ac.uk/celebrating-the-life-of-legal-pioneer-gwyneth-bebb\r\nhttps://www.lincolnsinn.org.uk/library-archives/archive-of-the-month/february-2017-the-admission-of-gwyneth-bebb/

Cyfeirnod: WaW0400

Gwyneth Bebb, Thomson mwyach, gyda’i baban bach Diana, ddechrau 1920.

Gwyneth Bebb

Gwyneth Bebb, Thomson mwyach, gyda’i baban bach Diana, ddechrau 1920.

Llun ac erthygl bapur newydd ‘Are Lawyers Afraid of Women’s Brains?’ Daily Sketch, Rhagfyr 1913.

Llun papur newydd

Llun ac erthygl bapur newydd ‘Are Lawyers Afraid of Women’s Brains?’ Daily Sketch, Rhagfyr 1913.


Adroddiad am gêm hoci rhwng Tîm Menywod Llambed a Thîm Ysgol y Merched Llambed. Gwyneth yw’r unig ferch ysgol i’w henwi. Carmarthen Journal 27ain Mehefin 1903.

Adroddiad papur newydd

Adroddiad am gêm hoci rhwng Tîm Menywod Llambed a Thîm Ysgol y Merched Llambed. Gwyneth yw’r unig ferch ysgol i’w henwi. Carmarthen Journal 27ain Mehefin 1903.

Adroddiad am dystiolaeth Gwyneth Bebb gerbron y Llys Apêl. Carmarthen Weekly Reporter 4ydd Gorffennaf 1913.

Adroddiad papur newydd

Adroddiad am dystiolaeth Gwyneth Bebb gerbron y Llys Apêl. Carmarthen Weekly Reporter 4ydd Gorffennaf 1913.


Adroddiad am dderbyn Gwyneth Bebb (Mrs Thomson) i Lincoln’s Inn. Cambria Daily Leader 31ain Rhagfyr 1919.

Adroddiad papur newydd

Adroddiad am dderbyn Gwyneth Bebb (Mrs Thomson) i Lincoln’s Inn. Cambria Daily Leader 31ain Rhagfyr 1919.


Elizabeth Roberts

Man geni: Sir Ddinbych ?

Nodiadau: Mae cerdyn y Groes Goch yn cofnodi i Elizabeth weithio am 11 mis fel golchwraig yn Ysbyty Atodol Bryncunallt, Y Waun am 4-5 diwrnod yr wythnos, un ohonynt heb dâl. Roedd ei gŵr yn löwr, ac i ffwrdd yn ymladd. Yn ôl y penswyddog ‘Roedd y gwaith yn drwm iawn, a gweithiodd oriau ychwanegol heb rwgnach, a gwneud y gwaith yn rhagorol.’ Nid oedd yn Aelod o’r Groes Goch Brydeinig.

Cyfeirnod: WaW0417

Cofnod y Groes Goch ar gyfer Elizabeth Roberts.

Cerdyn cofnod y Groes Goch

Cofnod y Groes Goch ar gyfer Elizabeth Roberts.

Cerdyn cofnod y Groes Goch ar gyfer Elizabeth Roberts [cefn] yn nodi ei gwasanaeth.

Cerdyn cofnod yr Groes Goch [cefn]

Cerdyn cofnod y Groes Goch ar gyfer Elizabeth Roberts [cefn] yn nodi ei gwasanaeth.



Administration